Stale widziała pociągi jadące do Auschwitz

2026-01-30, Prosto z miasta

Gdyby żyła, miałaby w tym roku 100 lat. Odeszła pięć lat temu, dokładnie w Dzień Pamięci i Pojednania.

Fot. Renata Ochwat

Honorowa Obywatelka Miasta Gorzowa Wielkopolskiego, niezwykła Romka, po prostu bardzo dobry człowiek. Alfreda Markowska – Babcia Nońcia.

Dziś Babcię Nońcię – Alfredę Markowską mają okazję spotkać ci, którzy idą w Berlinie szlakiem od Bramy Brandenburskiej do Bundestagu. Tu właśnie, przy Pomniku Holocaustu Shinti i Romów jej zdjęcie i krótka notka biograficzna znajduje się wśród kilku innych wybitnych przedstawicieli Romów. Ale do 2006 roku tylko nieliczni wiedzieli o jej historii.

Za sprawą prezydenta RP

Polska, ale i przy okazji Gorzów, gdzie Alfreda Markowska mieszkała całe życie, usłyszał o niej w 2006 roku, kiedy to ówczesny prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył ją Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Wysokie odznaczenie było za ratowanie ludzkiego życia w warunkach skrajnie ekstremalnych, bo w czasach II wojny światowej. Potem przyszło Honorowe Obywatelstwo Miasta Gorzowa i mnóstwo tekstów o niej w polskiej, ale i nie tylko polskiej prasie.

Całe życie mówiła o sobie, że jest zwykłą Cyganką, bo tak się określała, z typowego taboru. Alfreda Markowska urodziła się, jak sama mówiła, 10 maja 1926 w okolicach Stanisławowa w wędrownym cygańskim taborze. Jej ojciec Jan zajmował się hodowlą i handlem końmi, mama Adela z domu Chojnacka tradycyjnie dbała o dom i wróżyła. W 1939 początek wojny zastał jej tabor we Lwowie. W 1941 w okolicach Białej Podlaskiej Niemcy zabili całą jej rodzinę, w tym rodziców i rodzeństwo.

Jej się udało przeżyć, bo poszła do wsi powróżyć, zdobyć coś do jedzenia. Trochę to trwało, ale kiedy wróciła, to już nie było do czego wracać. Cały tabor, dorośli i dzieci, ich nie było. Faszyści zabili wszystkich. Nikomu Nońcia nie powiedziała, co wtedy czuła. Można się domyślić, ale na taką figurę myślową może się pokusić ktoś, kto stracił najbliższych. Nońcia się nie poddała żalowi, strasznym myślom. Odeszła stamtąd.

Udało jej się dostać do Rozwadowa, gdzie w 1942 wyszła za mąż. Miała tylko 16 lat. Wkrótce małżonkowie zostali osadzeni w getcie w Lublinie, potem zostali przewiezieni do Łodzi i Bełżca, skąd uciekli do Rozwadowa. Alfreda Markowska zatrudniła się w kolejnictwie. Zyskała zaświadczenie o pracy chroniącej ją przed łapankami.

Dzieci ratować było trzeba

Leszek Bończuk, nieżyjący już działacz kultury i przyjaciel gorzowskich Romów, tak o niej mówił: Ona ratowała kogo popadnie, nie było ważne, Cygan, Żyd, Niemiec, Polak, było dziecko, trzeba było ratować.

Nońcia stale widziała w tym Rozwadowie pociągi jadące do Auschwitz.Na postojach, gdy wagony „sprzątano”, czyli oczyszczano z ciał tych, którzy makabrycznej podróży nie przeżyli, Nońcia wynosiła z nich dzieci. Po jakimś czasie ludzie wiedzieli, że jest Cyganka, której chyba życie nie jest miłe, bo ratuje. Bo i ratowała. Szukali jej, a ona mimo grożącej kary śmierci, choćby za pochodzenie, transportowała dzieci pod spódnicą do przygotowanych wcześniej specjalnych kryjówek. Czasem – jak wspomina jeden z ocalonych – chowała się z nimi pod pociągiem, uciekając stamtąd w ostatniej chwili. Po udanej akcji załatwiała im fałszywe dokumenty.

To właśnie wówczas uratowała życie śp. Karolowi Parno Gierlińskimu, Shinti, rzeźbiarzowi, pisarzowi, poecie, później wysokiemu działaczowi romskiemu. On o Babci Nońci mówił: Urodziła mnie po raz drugi. I dodawał, że gdyby nie ona, to kto wie, co by było. Skojarzenie jest proste – pociąg, obóz, wielkie piece, małe dziecko, koszmar.

Wśród uratowanych byli także rodzice Romana Chojnackiego, prezesa Związku Romów w Polsce w Szczecinku.

Powojenna rzeczywistość

Heroiczne zachowanie Alfredy Markowskiej w żaden sposób nie przełożyło się na łatwe życie po wojnie. Bo Cyganom z reguły łatwo nie było. Przeganiani z kąta w kąt, przymusowo osiedleni w połowie lat 60. XX wieku, ciągle borykali się z niezrozumieniem, wyobcowaniem, nawet potępieniem ich stylu życia. Trzeba powiedzieć, że wynikało to z dwóch przyczyn. Oni sami nie chcieli za bardzo o sobie mówić i niekoniecznie chętnie, a wręcz niechętnie poddawali się nowym prawom. A z drugiej strony pokutowało to okropne mniemanie o tym, że Cyganie, to… I żadnej ze stron, a już najbardziej tej oficjalnej, nie zależało, żeby myślenie o Cyganach, Romach, jak chcą poprawnościowcy, zmienić. No i w takich okolicznościach Babcia Nońcia zamieszkała w Gorzowie.

Nikt przez bardzo długo nie rozpoznał heroicznego czynu, jakiego dokonała Nońcia. Kiedyś, przy okazji cygańskich świąt Leszek Bończuk powiedział takie słowa: A kto by się tam tak naprawdę nad Cyganami pochylał. Oni tylko problematyczni są, a nikt nie zadaje sobie trudu, aby ich zrozumieć.

I tu miał rację, ten światły urzędnik. Rzadko komu chce się pochylić i zrozumieć. Jemu i kilku innym też się chciało i dlatego pani Alfreda Markowska została odznaczona wysokim polskim medalem. Szkoda, że tak późno i bez dalszej osłony socjalnej. Tak naprawdę to odznaczenie od prezydenta Lecha Kaczyńskiego, honorowe obywatelstwo miasta (otrzymała je w 2017 roku) oraz mural na ścianie Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Dąbrowskiego to jedyne honory, jakie Ją za życia spotkały.

Każdy, kto ją znał, zapamięta piękny uśmiech starszej pani, która do końca nosiła się jak typowe Romki. Zawsze w zamaszystej spódnicy, ze złotymi kolczykami z koralem w uszach i chustce na głowie, bo Romkom inaczej nie przystoi. Życzliwa, przyjazna dzieciom i starszym, do końca życia pozostała pod opieką rodziny. Mieszkała przy ul. Dąbrowskiego, przy Kwadracie.

Renata Ochwat